“Đừng để dân phải đau khổ...”

Tháng Năm, năm Quý Tỵ đời Minh Mệnh (khoảng tháng 6 năm 1833), quan thanh tra ở hai tỉnh Hải Dương và Quảng Yên là Thự Giám sát Ngự sử Lê Đức Tiệm có lời tâu: "Trước đây thần vâng mệnh đi Bắc Kỳ làm việc công, nghe biết trong dân gian gần đây có việc quan địa phương mua các vật hạng(1) chỉ căn cứ vào số người trong sổ đinh mà bắt chia nhau cáng đáng, đến nỗi người không sản xuất, mặc dù vật giá cao, cũng phải miễn cưỡng mua nộp. Bọn tổng lý(2)  và lại dịch nhân đấy lại sách nhiễu, nhân dân rất đau khổ".

Vua Minh Mệnh đọc tờ Tâu rồi bảo các quan bộ Hộ: "Nếu cứ đúng như những lời nói đó thì dân ta gặp phải tệ hại không sao xiết kể! Vả lại, từ trước đến nay, nhân khi nhà nước có cần dùng gì thì đã chuẩn cho giả thêm giá, mua bán thỏa thuận, là cốt muốn tiện lợi cho dân. Nào ngờ người thừa hành không tốt, lại làm dân phải đau khổ. Vậy, khắc truyền dụ cho đốc, phủ, bố, án(3) các hạt, từ nay, khi nhà nước có mua vật hạng gì, thì đều căn cứ vào thời giá mà mua ở các nghiệp hộ, thương hộ(4) hoặc ở chợ, hoặc tại chỗ có sản vật, chứ không được trách cứ mà chia vào dân. Lại phải nghiêm cấm bọn tổng, lý và lại dịch, hễ kẻ nào dám làm bậy, gây ra tệ hại, sẽ trị tội thêm lên một bậc". (Nguồn: Sách Đại Nam thực lục, tập Ba, trang 572-573).

Đoạn tư liệu trên phản ánh tình trạng các quan lại cấp tỉnh, huyện ở nhiều địa phương ngoài Bắc lạm dụng chức quyền, vi phạm nghiêm trọng các quy định nhà nước trong việc thu mua các sản vật, cũng như tình trạng "ăn theo"  của các các chức dịch làng xã  thời Vua Minh Mệnh (1820 - 1841). Mặc dù triều đình đã có quy định, mỗi khi cần mua một sản phẩm, nguyên liệu nào tại một địa phương để phục vụ các việc công của nhà nước đều phải căn cứ vào giá cả thị trường ở từng thời điểm để trả cho dân, thể hiện tính công khai, sòng phẳng của nhà nước; song các quan địa phương đã không làm theo. Các quan phủ, huyện đã không mua ở chợ hay các hộ chuyên sản xuất và buôn bán mà lại chia bổ cho tất cả những người có trong sổ đinh phải đóng góp, đến nỗi nhiều người nghèo túng cũng phải mua với giá cao để "hoàn thành nghĩa vụ với nhà nước'. Các chức dịch ở tổng, xã được dịp bắt dân đóng góp nặng hơn theo kiểu "phụ thu lạm bổ".

Căn nguyên sâu xa của tình hình trên trước hết xuất phát từ sự vụ lợi của quan lại địa phương, từ cấp tỉnh xuống phủ, huyện. Họ đã lợi dụng những kẽ hở trong quản lý nhà nước, sự thiếu thông tin (hoặc cố tình bưng bít thông tin) cùng sự "cam chịu" của người dân trong một thể chế chuyên chế để trục lợi bằng việc phân bổ cho dân (cả những người không sản xuất, người nghèo túng) phải đóng góp các sản phẩm, thay vì phải mua bán sòng phẳng với dân, theo giá thị trường như quy định của triều đình. Một chủ trương vừa để thúc đẩy sản xuất phát triển, vừa thể hiện tính nhân văn của nhà nước đã bị các quan cố tình làm sai lệch. "Thượng bất chính, hạ tắc loạn", quan tỉnh, phủ, huyện làm được thì các tổng lý ở bên dưới cũng chẳng nương tay. Họ nhân danh "thừa lệnh quan trên" và lợi dụng sai phạm của quan trên để bắt ép, sách nhiễu dân chúng các làng xã trong việc phải mua các sản vật, nguyên liệu để giao nộp. Hậu quả là "dân rất đau khổ" và "gặp phải tệ hại không sao xiết kể".

Nguyên nhân thứ hai là tình trạng quan liêu trong thanh tra, kiểm tra, giám sát của nhà nước. Các vương triều ở nước ta sớm hình thành một hệ thống các cơ quan thanh tra các cấp (thời Nguyễn có Đô sát viện hay Ngự sử đài ở triều đình, giám sát ngự sử các đạo, tức các liên tỉnh cùng hiến sát sứ ở các tỉnh) với cơ chế làm việc rất thoáng, mở, nhằm sớm phát hiện những bất cập trong việc ban bố, thực hiện các chủ trương, chính sách, đặc biệt là phát hiện những sai trái, các hành vi vi phạm pháp luật của quan lại các cấp. Song, do các quan thanh tra từ triều đình xuống cấp tỉnh quan liêu, thiếu kiểm tra, giám sát mà tình trạng quan lại địa phương cố tình làm sai lệch một chủ trương đúng đắn của triều đình để trục lợi diễn ra phổ biến trên một diện rộng, trong một thời gian dài. Hậu quả của những vi phạm đó không chỉ là người dân phải "è cổ" đóng  góp, mà còn là sự bất bình, mất niềm tin của dân với nhà nước, với thể chế.

Câu chuyện trên đây khiến chúng ta liên hệ đến những tiêu cực trong xã hội ta ngày nay. Nhiều chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước đã bị một bộ phận những người có trách nhiệm ở nhiều địa phương cố tình làm sai lệch để trục lợi, như chính sách đền bù cho nông dân bị thu hồi đất để xây dựng các công trình công cộng, các khu đô thị hay các khu công nghiệp; các chính sách đối với các vùng miền núi và dân tộc thiểu số; chính sách cho vay vốn để giảm nghèo… Mới đây nhất, chính sách cho ngư dân vay vốn để đóng tàu vỏ thep theo Nghị định 67/ 2014/NĐ-CP - một chính sách đầy tính nhân văn và mang ý nghĩa chính trị - kinh tế to lớn đã bị hai công ty đóng tàu Đại Nguyên Dương và Nam Triệu trục lợi bằng cách "đánh tráo" chủng loại thép, đầu máy, gây thiệt hại nặng nề cho ngư dân, gây bức xúc trong dư luận xã hội.

Từ câu chuyện trên đây cho thấy, lạm dụng chức quyền, lợi dụng những kẽ hở trong chính sách, trong quản lý của nhà nước và những yếu tố khách quan để làm sai lệch các chủ trương, chính sách nhằm trục lợi luôn "thường trực" trong một bộ phận đông những người có chức quyền các cấp và hệ quả của chúng thì khôn lường. 

Để ngăn chặn tình trạng đó, cần phải có hàng loạt các giải pháp đồng bộ và sát thực. Trước hết, phải thông tin công khai, rành mạch các chủ trương, chính sách bằng các đường (hay phương cách), các hình thức, như hành chính (chính quyền), các đoàn thể chính trị, các phương tiện thông tin đại chúng,.. Ngày nay, điều kiện để người dân tiếp cận với thông tin; song một bộ phận đông dân cư, nhất là vùng miền núi và các dân tộc thiểu số, vùng sâu vùng xa, vì trình độ, vì nhận thức và vi điều kiện kinh tế, giao lưu xã hội ở địa phương mà không nắm bắt và hiểu được các chủ trương, chính sách có liên quan đến họ đang được thực hiện; hoặc những chủ trương, quy định không còn hiệu lực, nhưng vì trục lợi, cán bộ địa phương vẫn cho thực thi. Một khi dân không biết, không hiểu chủ trương chính sách thì đừng nói đến "chính sách đi vào cuộc sống".

Thứ hai, trong điều kiện một bộ phận cán bộ các địa phương các cấp, cán bộ các ngành luôn mang trong mình một tư tưởng, một ý định tìm ra những "kẽ hở' trong từng chủ trương, chính sách, trong quản lý, lợi dụng chức quyền, cương vị được giao để trục lợi từ chính các chủ trương, chính sách đó thì không thể cứ ban bố chính sách là xong. Ngược lại, phải kiểm tra tổng thể, từ việc tuyên truyền, phổ biến xuống dân, đến việc tổ chức triển khai thực hiện từng bước, từng khâu, để kịp thời phát hiện những bất cập hay những điều không ăn nhập với thực tế cuộc sống và kịp thời điều chỉnh; cũng để phát hiện những vụ việc cán bộ lợi dụng chính sách để trục lợi, tham nhũng.

Câu chuyện về quan lại thời Minh Mệnh làm sai lệch chính sách của triều đình để trục lợi không hề cũ với xã hội ta ngày nay.

-------------------

(1)- Tức các sản phẩm của nghề thủ công, các loại nguyên vật liệu cho xây dựng hoặc cho đời sống.

 (2)- Các chánh tổng, lý trưởng, phó lý.

(3)- Các tổng đốc, tuần phủ, bố chính, án sát - các quan đứng đầu một tỉnh.

(4)- Nghiệp hộ: Hộ sản xuất chuyên nghiệp; thương hộ: hộ buôn bán chuyên nghiệp

Thạch Thiết Hà