Odebrecht - siêu doanh nghiệp hối lộ xuyên quốc gia

Ngày 11-9-2017, Cảnh sát Liên bang Bra-xin thông báo đã tìm thấy bằng chứng phạm tội của Tổng thống Michel Temer và nhiều chính trị gia cấp cao khác trong đảng cầm quyền Phong trào Dân chủ Bra-xin (PMDB). Theo kết luận của cảnh sát, nhóm này - trong đó có ông Temer, đã phạm một số tội bao gồm tham nhũng, nhận hối lộ, rửa tiền, gian lận trong quá trình đấu thầu các dự án công và tẩu tán vốn. Trong số các doanh nghiệp hối lộ nhóm chính khách trên, lại có tên Odebrecht - tập đoàn xây dựng hàng đầu Bra-xin.

Cái tên mang lại "vận xúi"

Đây không phải lần đầu ông Temer chịu những cáo buộc dính líu đến cái tên Odebrecht đầy tai tiếng. Hồi tháng 4-2017, ông Marcio Faria, cựu Chủ tịch Odebrecht khai với các công tố viên phụ trách điều tra vụ bê bối Petrobas là từng đưa 40 triệu USD cho Tổng thống Temer tại Sao Paulo vào năm 2010. Đây là số tiền bất chính thu được từ một hợp đồng được ký kết giữa Petrobras và Odebrecht. Tuy nhiên, ông Faria cũng cho biết đã không thương lượng trực tiếp với ông Temer về số tiền cụ thể. Ông thừa nhận từng có các cuộc gặp gỡ với đại diện Odebrecht. Ông Temer khẳng định chưa từng có những hoạt động làm ăn phi pháp với công ty này như cáo buộc. Trong video được Văn phòng Phủ Tổng thống đăng tải trên mạng xã hội, Tổng thống Temer tuyên bố đã tham gia cuộc họp với một đại diện của Odebrecht vào năm 2010, nhưng khẳng định chưa từng nghe người này đề cập tới những hợp đồng làm ăn mờ ám với các chính trị gia. Lúc đó, Tổng thống Temer "thoát" khi Tòa án tối cao phán quyết rằng những bằng chứng là chưa đủ vững chắc để luận tội. Nay, với những cáo buộc mới nhất này, xem ra cuộc đấu giữa Tổng thống Temer và ngành tư pháp Bra-xin sẽ sang một giai đoạn mới gay go hơn.

Nhưng không phải ai có liên quan đến Odebrecht cũng may mắn như ông Temer. Hồi đầu tháng 8-2017, một thẩm phán liên bang Bra-xin khởi tố cựu Tổng thống Lula da Silva với cáo buộc ông này nhận hối lộ khoảng 320.000 USD từ Odebrecht và một công ty xây dựng khác là OAS để sửa sang một nhà nghỉ đồng quê, đổi lấy những ưu đãi chính trị. Được biết, đây sẽ là cáo trạng tham nhũng thứ 6 đối với cựu Tổng thống Lula, người vẫn được coi là chính trị gia có ảnh hưởng lớn nhất tại quốc gia Nam Mỹ này. Chỉ trước đó ít ngày, ngày 13-7-2017, Tòa án Bra-xin tuyên án cựu Tổng thống Lula gần 10 năm tù về tội tham nhũng và rửa tiền. Theo cáo trạng của cơ quan công tố, ông Lula và vợ nhận bất hợp pháp một ngôi nhà trên bãi biển và những những khoản tiền chi phí cho việc nâng cấp nó trị giá 1,1 triệu USD từ Odebrecht. Để đổi lại, công ty Odebrecht nhận được những hợp đồng béo bở từ Tập đoàn Petrobras.

Người kế nhiệm ông Lula, Tổng thống Dilma Rousseff cũng bị tố là có dính líu đến Odebrecht. Cựu Giám đốc điều hành của Odebrecht, Marcelo Odebrecht, người bị bắt giữ từ tháng 3-2016, khai với các công tố viên rằng cựu Bộ trưởng Bộ Tài chính Guido Mantega và Giám đốc Ngân hàng BNDES Lucianho Coutinho gây sức ép với nhiều doanh nghiệp để yêu cầu sự ủng hộ đối với bà Rousseff trong chiến dịch vận động tranh cử. Odebrecht chi tiền tài trợ lấy từ quỹ đen chuyên dành cho công tác "vận động hành lang" của tập đoàn, chuyển cho Joao Santana, người điều hành chiến dịch tranh cử nhiệm kỳ 2 của cựu Tổng thống Rousseff.

Vụ việc này, cùng với sự dính líu sâu vào vụ bê bối Petrobras khiến bà Dilma Rousseff bị Quốc hội phế truất cương vị Tổng thống hồi năm ngoài. Ông Marcelo Odebrecht bị tuyên án 19 năm tù, hiện đang hợp tác với cơ quan điều tra với hy vọng được giảm án và duy trì cho tập đoàn Odebrecht không sụp đổ hoàn toàn.

Chi 3,3 tỷ USD hối lộ trong 9 năm

Những thông tin do Marcelo Odebrecht và một số nhân vật lãnh đạo khác của Odebrecht (trong đó có 77 giám đốc các cấp) cung cấp theo thỏa thuận "đổi thông tin lấy khoan hồng" với cơ quan chống tham nhũng Bra-xin cho phép vẽ lên quy mô hối lộ "cực kỳ hoành tráng" của tập đoàn này để đổi lấy những hợp đồng làm ăn béo bở tại 12 quốc gia. Theo thông tin được công bố hồi tháng 4-2017, chỉ trong vòng 9 năm, từ 2006 đến 2014 (thời điểm vụ bê bối Petrobras bùng vỡ, trong đó Odebrecht là một mắt xích quan trọng), tập đoàn này đã hối lộ khoảng 3,3 tỷ USD; riêng trong hai năm 2012 và 2013 chi tới 730 triệu USD mỗi năm. Các cựu quan chức của tập đoàn Odebrecht cũng thừa nhận đã hối lộ nhiều quan chức và cố ý đội giá 6 trong 12 dự án xây dựng và cải tạo sân vận động phục vụ World Cup 2014 tại Bra-xin. Theo lời khai, các công ty con của tập đoàn này thông đồng giá thầu nhằm hưởng khoản chênh lệch từ 30 tới gần 88% so với giá trị thực trong các dự án có tổng vốn đầu tư lên tới 1,72 tỷ USD nêu trên.

Những tiết lộ của lãnh đạo Odebrecht làm sáng tỏ quy mô cũng như cách thức tập đoàn này thường sử dụng để hối lộ các quan chức Bra-xin cũng như các nước khác để thắng thầu tại một loạt quốc gia Mỹ Latinh. Cụ thể theo điều tra, Odebrecht đấu thầu thành công 6 dự án ở Vê-nê-xu-ê-la trị giá 3,1 tỷ USD, trong đó có hệ thống tàu điện ngầm ở thủ đô Caracas. Đổi lại, Odebrecht phải hối lộ cho các đối tác Vê-nê-xu-ê-la 98 triệu USD. Tại Pê-ru, Odebrecht hối lộ 29 triệu USD để nhận được sự đồng ý của chính phủ giúp tập đoàn này giành được dự án xây dựng đường ống dẫn khí đốt trị giá 7 tỷ USD, tại Cộng hòa Đô-mi-ni-ca là 92 triệu, tại Pa-na-ma là 59 triệu và 50 triệu USD ở An-gô-la… Riêng tại Bra-xin, số tiền đưa hối lộ của Odebrecht, chủ yếu trong vụ tham nhũng ở Tập đoàn dầu khí quốc gia Petrobras, lên tới 599 triệu USD… Cơ quan điều tra Bra-xin cũng cho biết cơ chế đưa hối lộ của Odebrecht ở nước ngoài giống như cơ chế được thực hiện tại nước này.

Theo Bộ Tư pháp Mỹ, Odebrecht lập ra cả một bộ phận chuyên trách về hối lộ, điều hành một mạng lưới đưa hối lộ khổng lồ "có một không hai" trong suốt một thập niên để giành các hợp đồng trong quá trình đấu thầu các dự án. Odebrecht phát hành cổ phiếu trên thị trường chứng khoán New York và đã sử dụng hệ thống tài chính và ngân hàng Mỹ để trả số tiền "hoa hồng" lên tới hàng trăm triệu USD. Đây là lý do để giới tư pháp Mỹ nhảy vào cuộc. Các nhà chức trách Mỹ khẳng định đây là vụ tham nhũng lớn nhất mà cơ quan tư pháp nước này thụ lý có liên quan tới một công ty nước ngoài và số tiền phạt về hành vi đưa hối lộ cũng lên tới mức kỷ lục. Phân tích hơn 100 dự án của Odebrecht đã thực hiện hoặc đang tiến hành ở Ác-hen-ti-na, Bra-xin, Cô-lôm-bi-a, Cộng hòa Đô-mi-ni-ca, E-cu-a-đo, Goa-tê-ma-la, Mê-hi-cô, Pa-na-ma, Pê-ru và Vê-nê-xu-ê-la, cùng An-gô-la và Mô-dăm-bích ở châu Phi, các nhà điều điều tra của Mỹ ước tính, mỗi USD "đầu tư" cho hối lộ đã tạo ra 12 USD trong các hợp đồng của Odebrecht.

Với tư cách là nước điều phối việc trừng phạt tài chính với Odebrecht liên quan đến vụ bê bối hối lộ, Bộ Tư pháp Mỹ ra phán quyết buộc Odebrecht phải trả khoản tiền phạt kỷ lục lên đến 4,5 tỷ USD. Tuy nhiên, sau khi Chính phủ Mỹ chấp nhận yêu cầu của Odebrecht xin hạ mức phạt, cuối tháng 4-2017, thẩm phán thành phố New York (Mỹ) Raymond Dearie cho phép giảm mức tiền phạt đối với Odebrecht xuống còn 2,6 tỷ USD. Với số tiền phạt kể trên, Odebrecht phải trả 2,39 tỷ USD cho Bra-xin, 116 triệu USD cho Thụy Sĩ và 93 triệu USD cho Mỹ. Trong đó, tập đoàn phải trả cho Bra-xin trước năm 2021.

Trả giá cho chiến lược "thả săn sắt bắt cá rô"

Tập đoàn Odebrecht được Norberto Odebrecht thành lập vào năm 1944. Hiện điều hành tập đoàn là Marcelo Odebrecht, cháu trai của ông Norberto Odebrecht. Công ty hàng đầu trong tập đoàn Odebrecht là Norberto Odebrecht Contrutora. Tập đoàn còn nắm quyền kiểm soát Braskem, công ty hóa dầu lớn thứ 5 thế giới với lượng hàng xuất khẩu tới 60 quốc gia trên khắp các châu lục. Vào thời hoàng kim nhất, Odebrecht là doanh nghiệp xây dựng lớn nhất Mỹ La-tinh, hoạt động tại 25 quốc gia, với khoảng 181.000 nhân viên và tổng doanh thu lên tới 39 tỷ USD năm 2013, một năm trước khi vụ Petrobras vở lở, kéo theo Odebrecht rơi vào vũng lầy.

Khởi đầu, Odebrecht chỉ là một công ty xây dựng đơn giản. Họ bắt đầu đa dạng hóa trong nửa cuối thế kỷ 20 với việc "lấn sân" sang các hoạt động mía đường, công nghệ quân sự, dịch vụ dầu khí, dịch vụ hậu cần, đóng tàu. Đầu thập niên 70 của thế kỷ trước, Odebrecht trúng thầu xây dựng trụ sở Petrobras tại Rio de Janeiro, bắt đầu mối quan hệ "đi đêm" giữa hai doanh nghiệp, dẫn đến vụ bê bối hối lộ hiện nay.

Các cuộc điều tra hé mở phần nào chiến lược hoạt động của Odebrecht với phương châm "thả săn sắt bắt cá rô", trong đó ưu tiên thiết lập các mối quan hệ riêng tư mật thiết với lãnh đạo cấp chóp bu. An-gô-la là ví dụ rõ nhất. Chủ tịch hội đồng quản trị Tập đoàn Odebrecht hiện nay, Emilio Odebrecht (con trai nhà sáng lập Norberto Odebrecht) mỗi năm đều sang thủ đô Luanda họp với Tổng thống An-gô-la Jose Eduardo dos Santos (nắm quyền từ năm 1979) để đánh giá các dự án của Odebrecht và xác định các mục tiêu mới ở An-gô-la. Odebrecht đã được đối xử đặc biệt với sự hiện diện vững vàng ở An-gô-la trong các công trình cơ sở hạ tầng thiết yếu, các lĩnh vực tái xây dựng, năng lượng, cấp nước, đường cao tốc và đô thị hóa. Odebrecht có uy tín lớn ở An-gô-la khi xây dựng nhà máy thủy điện Capanda trên sông Kwanza từ năm 1984 đến 2007, phải đối mặt sự chậm trễ và các rủi ro do cuộc nội chiến từ năm 1975 - 2002. Bây giờ Odebrecht đang xây dựng nhà máy thủy điện Lauca lớn nhất An-gô-la, cũng trên sông Kwanza, công suất 2.067MW. Odebrecht quản lý trung tâm mua sắm cao cấp Belas ở Nam thủ đô Luanda, xây dựng nhà máy cấp nước cho thủ đô, phát triển giai đoạn đầu khu công nghiệp ở ngoại ô Luanda, phát triển nhà ở và đóng vai trò quan trọng trong việc vực dậy công nghiệp mía đường quốc gia.

Ở các nước khác như Pa-na-ma, Pê-ru, Cô-lôm-bi-a và Vê-nê-xu-ê-la, số lượng công trình, dự án của Odebrecht cũng đầy ấn tượng, bao trùm nhiều lĩnh vực như giao thông đô thị, cầu đường, bến cảng, nhà máy điện, nhiên liệu hóa thạch và cả nông nghiệp. Tuy nhiên, hoạt động của doanh nghiệp cũng gắn với những cáo buộc hối lộ và nhận hối liên quan đến lãnh đạo cấp cao, hiện đang được điều tra làm rõ. Chẳng hạn, cơ quan công tố Pa-na-ma vừa buộc tội nhận hối lộ và rửa tiền đối với 17 cựu quan chức và doanh nhân nước này liên quan tới việc Odebrecht đưa hối lộ 59 triệu USD để nhận được các dự án công trị giá trên 9 tỷ USD tại quốc gia Trung Mỹ này. Cựu Tổng thống Pê-ru Alejandro Toledo bị cáo buộc nhận hối lộ 20 triệu USD để ưu tiên Odebrecht thực hiện một số dự án xây dựng ở nước này, hiện bị cảnh sát nước này phát lệnh truy nã quốc tế. Tại Cô-lôm-bi-a, một tòa án đang điều tra những cáo buộc về việc chiến dịch tranh cử của Tổng thống Juan Manuel Santos vào năm 2014 được tài trợ số tiền 1 triệu USD, trích từ số tiền 4,6 triệu USD hối lộ nghị sĩ quốc hội Otto Bula để đổi lại sự ủng hộ của ông này trong việc giành hợp đồng xây dựng một con đường…

Nay thì đến lúc Odebrecht trả giá với vận hạn còn dài. Với sự hợp sức của cơ quan điều tra 14 nước Trung và Nam Mỹ, cùng cả Mỹ và Bồ Đào Nha, việc phanh phui các bê bối của Odebrecht sẽ chưa dừng ở đây. Đứng trước hoạt động kinh doanh đình trệ, bạn hàng xa lánh vì sợ liên can, bị phạt hàng tỷ USD, bị đình chỉ tiếp cận nhiều nguồn tài chính, sau 3 năm rơi vào khủng hoảng, đến nay tập đoàn phải sa thải gần 10 vạn lao động, bán nhiều tài sản để cầm cự cho sự tồn tại./.

Trụ sở Tập đoàn Odebrecht tại thủ đô Brasilia của Bra-xin.

Phương Linh