Để các quan nêu gương chịu khó, cần lao

14/04/2017 | 13:47 PM

Xem với cỡ chữ

Tháng ba năm Ất Mùi đời Vua Minh Mệnh (tháng 4 năm 1835) trong tập Thỉnh an của quan phụ trách việc hành chính, binh lương tỉnh Hải Dương là Bố chính Trần Văn Trung gửi về triều đình có đoạn:

 "Quản vệ, quản cơ(1) thuộc tỉnh, ngày thường quen ra vào bằng võng, chân không chịu đựng vất vả, nên khi có việc sai phái, không hăng hái đi. Vậy xin: Phàm những viên chưa già yếu, đều phải dùng ngựa, lúc thường thì luyện tập cưỡi và bắn, lúc hữu sự thì thanh gươm, yên ngựa, đi tòng(2) quân. Viên cai quản đã nêu gương chịu khó cần lao, thì binh lính thuộc quyền tất sẽ hăng hái tranh tiến lên trước".

Vua Minh Mệnh đọc đoạn Thỉnh an trên liền dụ các quan trong bộ Binh: "Người võ biền quý ở chỗ thành thạo cưỡi ngựa, bắn súng, chịu quen vất vả nhọc nhằn, lúc lâm sự, xông pha hiểm trở mới đắc lực. Hải Dương như thế thì nói chung, các tỉnh khác chắc cũng đều thế. Vậy, không thể không một phen chấn chỉnh lại. Bộ Binh các ngươi nên bàn định cho thỏa đáng về việc trên từ đốc, phủ, bố, án(3), lãnh binh(4), dưới đến quản suất cơ, vệ ở các tỉnh, khi ra vào ngày thường, nên cưỡi ngựa hay ngồi võng như thế nào rồi tâu lên".

Sau đó, các quan bộ Binh bàn định rằng, từ xưa hàng quan đại phu không phải đi bộ, cho nên người làm quan có xe, có ngựa, đều là để tỏ sự vinh hiển. Có điều là quan chức có văn, võ khác nhau, phẩm vị có lớn nhỏ khác nhau, những thứ để đi hay để cưỡi cũng nên có sự phân biệt, vì ngồi xe thì nhàn, cưỡi ngựa thì nhọc. Tổng đốc, tuần phủ, đề đốc(5) các địa phương là những quan to nơi biên cương, chuyên việc cai trị một địa phương, phàm việc quan trọng toàn hạt đều cầm nắm trong tay; chỉ cốt điều khiển phải đường, giữ lấy thể thống người chủ súy. Cho cả đến bố chính, án sát là quan văn, nếu chợt có việc phải thân đi đánh dẹp hoặc giúp mưu kế, hoặc chuyên trách chỉ huy một đạo quân, cũng có khác chiến tướng. Như vậy, bất tất buộc họ phải cưỡi ngựa, bắn súng, mà những khi ra vào ngày thường hoặc gặp khi ở trong hạt, dùng ngựa hoặc võng đều cho tùy tiện. Duy có chánh, phó lãnh binh cho chí quản vệ, quản cơ, quản phủ, thành thủ úy và phòng thủ úy(6) đều là quan võ, thì bất cứ ở lỵ sở hoặc ra ngoài tuần phòng, đều chỉ cho cưỡi ngựa để tập quen rong ruổi, rèn luyện gân cốt. Nếu viên nào chỉ tính chuyện tạm bợ an nhàn còn dùng võng để đi lại, thì do đốc, phủ, bố, án, nêu tên hặc tâu. Tựu trung, ai đã 65 tuổi trở lên, lỡ khi ốm đau, mới cho dùng xen cả võng và ngựa. Ngoài ra, từ suất đội trở xuống đều vẫn phải đi bộ, hoặc có tập cưỡi ngựa cũng được".

Vua Minh Mệnh đã y lời nghị của các quan bộ Binh.

Lời bàn:

Lời tâu trong tập Thỉnh an của Bố chính Trần Văn Trung đề cập đến một trong những vẫn đề quan trọng của thể chế quan chức thời phong kiến. Đó là các tiêu chuẩn của quan lại các cấp mà trong trường hợp đang bàn, là tiêu chuẩn xe ngựa của quan (cả ngạch văn và ngạch võ) ở cấp tỉnh.

Ai cũng biết, thể chế nhà nước nào cũng có những quy định liên quan đến các tiêu chuẩn về lương bổng, nhà cửa, trang phục, các phương tiện làm việc nói chung… cho đội ngũ những người làm việc trong bộ máy hành chính và trong công sở các cấp. Điều này tùy thuộc vào cách tổ chức nhà nước, đội ngũ những người làm việc, vào điều kiện kinh tế, nhất là nguồn thu ngân sách nhà nước ở mỗi thời kỳ. Trong xã hội nô lệ và xã hội phong kiến, mỗi tầng lớp quan, lại có tiêu chuẩn riêng về các mặt trên, thể hiện uy quyền của nhà nước, uy quyền của các vị quan - những người có chức có quyền, thể hiện tính "đẳng cấp" rất rõ nét. Xã hội tư bản từng bước xóa bỏ tính đẳng cấp đó.

Ở Việt Nam, từ thời Lý, Nhà nước phong kiến đã có các quy định về chế độ các mặt cho quan lại các cấp và được các vương triều sau bổ sung điều chỉnh. Đặc điểm nổi bật của quan lại các cấp qua các vương triều phong kiến Việt Nam là đa phần đều xuất thân từ nông dân, vốn có một cuộc sống vật chất rất kham khổ, thiếu thốn, một địa vị xã hội - tinh thần thấp kém. Khi họ gia nhập hệ thống quan trường, mọi thứ đã thay đổi một trời một vực, khiến họ nhanh chóng xa rời thói quen lối sống của cái thời vất vả, lam lũ, thấp kém trước đó và quen với các điều kiện mới với một tâm thế, tư thế mới. Những người được nhận các tiêu chuẩn cao luôn muốn giữ và tìm cách giữ các tiêu chuẩn đó, vì đó không chỉ là quyền lợi vật chất mà còn là uy thế, uy tín hay "đẳng cấp" của họ, là "niềm vinh dự, tự hào" về tinh thần của gia đình họ. Người chưa có được các tiêu chuẩn đó thì phấn đấu để có. Người đã có rồi thì tìm cách để có tiêu chuẩn cao hơn. Tuy nhiên, lại có khá nhiều người không đủ hoặc chưa đủ các tiêu chuẩn của một ngạch quan này đã "hồn nhiên" tiếm vượt, tức sắm đủ các đồ dùng, tiện nghi, hay phương tiện làm việc nói chung theo tiêu chuẩn của quan trên. Để có được "cơ ngơi" đó, có người tự bỏ tiền ra sắm sửa, song phần đông tìm cách "lách luật", lấy công quỹ để mua sắm. Việc làm của họ không chỉ sai nguyên tắc hành chính mà còn là cơ sở cho những hành vi "biến công vi tư", tham nhũng; gây nghi ngờ, mất đoàn kết trong nội bộ công sở, giữa các quan chức với nhau và giữa họ với các nha lại.    

Trở lại với vấn đề được bàn trong tập Thỉnh an của Bố chính Hải Dương Trần Văn Trung, lời tâu của ông đã chỉ ra tình trạng một số võ quan trong tỉnh không có tiêu chuẩn đi võng nhưng không chịu đi bộ, mà bắt quân lính thường ngày khênh đi (!?). Việc làm của họ đương nhiên không chỉ là "tiếm vượt", vi phạm nguyên tắc, mà còn dẫn đến hệ quả nguy hại là tạo ra tâm lý thích hưởng thụ, ngại khó, không chịu đựng được vất vả, gian khổ, nên đến khi có lệnh "phải đi xa" của quan trên, họ đã "không hăng hái đi", "không nêu gương chịu khó cần lao", thậm chí có thể thoái thác nhiệm vụ. Họ đã quên mất hay cố tình đánh mất "điều quý của một võ quan là thành thạo cưỡi ngựa, bắn súng, chịu quen vất vả nhọc nhằn, lúc lâm sự, xông pha hiểm trở" - như Vua Minh Mệnh đã chỉ ra; ảnh hưởng đến tinh thần của binh lính thuộc quyền; làm suy yếu sức mạnh của mỗi đơn vị quân đội ở địa phương và khi "Hải Dương như thế thì nói chung, các tỉnh khác chắc cũng đều thế" - như lời Vua Minh Mệnh, đã làm suy giảm sức mạnh của toàn quân đội, khi có chiến sự xảy ra, tính hiệu nghiệm, hiệu quả trong khả năng ứng phó của tướng sĩ chắc chắn bị ảnh hưởng. Vì thế, Vua Minh Mệnh đã lệnh cho Bộ Binh chấn chỉnh và Bộ đã đưa ra biện pháp, được Vua y lời.

Tình trạng các võ quan tỉnh Hải Dương thời Vua Minh Mệnh "tiếm vượt" trong sử dụng các tiêu chuẩn được phép qua câu chuyện nêu trên, như "phảng phất" đâu đây trong một bộ phận cán bộ hiện nay, nhất là ở cấp huyện và tỉnh, thể hiện rõ nhất ở việc dùng xe ôtô công. Nhiều người là cán bộ cấp huyện nhưng đã "sắm" (từ công quỹ) xe ngang bằng hoặc sang hơn cả xe của cán bộ chủ chốt cấp tỉnh; không ít cán bộ chủ chốt ở tỉnh đi xe đắt tiền hơn cả cán bộ cùng hoặc hơn cấp ở Trung ương. Việc sử dụng phòng làm việc cùng các phương tiện, trang thiết bị làm việc cũng trong tình trạng đó.

Việc "muốn thể hiện đẳng cấp" của số cán bộ trên đây đã gây ra nhiều hệ lụy. Trước hết, sự quen "xài hàng hiệu" (xe, nhà, phương tiện làm việc) tạo ra tâm lý không chăm lo hoàn thành trách nhiệm mà chỉ lo hưởng thụ, không chịu được gian khổ, khi không có được các điều kiện đó thì tìm cách xoay sở, "biến báo' giấy tờ, thủ tục để rút tiền nhà nước mua sắm; khi đi xuống cơ sở thì bắt cán bộ dưới quyền cung phụng… Người này "làm" được thì người khác làm theo; cán bộ caaso trên làm được thì cấp dưới cũng "noi" theo; dẫn đến xâm hại công quỹ. Nói chung, họ không chỉ tạo ra sự cách biệt quá lớn về tiêu chuẩn, lối sống với cán bộ dưới quyền, càng lớn so với người dân, mà vô hình trung, còn tạo ra sự bất bình, sự mất lòng tin của người dân với họ, cũng chính là với chế độ chính sách nhà nước.

Bài học từ câu chuyện các võ quan tỉnh Hải Dương lạm dụng tiêu chuẩn cách đây trên 180 năm không hề cũ với việc chính đốn lối sống của cán bộ các cấp trong xã hội ta hiện nay./.

--------------------

(1)- Võ quan chỉ huy các đơn vị quân đội ở tỉnh.

(2)- Tòng ở đây có nghĩa là "theo", tức quan phải đi theo quân.

(3)- Gọi tắt của các chức danh: tổng đốc, tuần phủ, bố chính, án sát- các quan đứng đầu một tỉnh thời Nguyễn (từ năm 1831 trở đi).

(4)- Võ quan phụ trách quân sự ở tỉnh nhỏ.

(5)- Võ quan phụ trách quân sự ở tỉnh lớn.

(6)- Võ quan phụ trách các đồn biên phòng cửa biển.

 

Thạch Thiết Hà