Síp với chương trình đổi đầu tư lấy "hộ chiếu vàng": “Thiên đường” với người “có vết”

06/11/2020 | 14:13 PM

Xem với cỡ chữ

Al Jazeera - hãng truyền thông có trụ sở chính tại Doha (Qatar) - gây chấn động dịp cuối tháng 8-2020 vừa qua khi công bố hàng nghìn hồ sơ xin nhập tịch vào Cộng hòa Síp thông qua chương trình đầu tư đổi quốc tịch, với hàng nghìn cái tên ở rất nhiều nước. Kết quả điều tra được công bố sau khi có thông tin cho rằng ít nhất 12 người mang "hộ chiếu vàng" đảo quốc này đang bị điều tra hình sự.

Bỏ tiền mua “hộ chiếu vàng”

Đảo quốc Síp là hòn đảo lớn thứ 3 trong vùng Địa Trung Hải với các quốc gia láng giềng gần nhất gồm Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và Lebanon. Đảo quốc này gia nhập Liên minh châu Âu (EU) vào năm 2004 và bắt đầu sử dụng đồng euro vào năm 2008. Năm 2019, GDP của Síp đạt hơn 24 tỷ USD. Đây là nền kinh tế xếp thứ 105 trên thế giới. GDP đầu người năm 2019 của nước này đạt hơn 27.700 USD, xếp thứ 32 trên thế giới.

Kể từ khi gia nhập EU, hộ chiếu Síp trở thành vật sở hữu đáng thèm muốn của nhiều người ở nhiều quốc gia, vì cho phép đi lại, làm việc và giao dịch ngân hàng trên khắp EU. Theo Bảng xếp hạng “Hộ chiếu thế giới” năm 2020 (Passport Index), hộ chiếu Síp đứng thứ 8 trong danh sách 10 hộ chiếu quyền lực nhất thế giới với 118 điểm. Sở hữu tấm hộ chiếu Síp đồng nghĩa với việc có quyền công dân ở toàn bộ 27 quốc gia thành viên EU, có thể đi lại khắp châu Âu, làm việc, học tập và hưởng phúc lợi xã hội, y tế, giáo dục ở nước sở tại như dân bản địa. Ngoài ra, tấm hộ chiếu này còn giúp chủ nhân của nó được miễn thị thực nhập cảnh tới 174 quốc gia; có thể đi Canada, Australia lên đến 90 ngày mà không cần xin thị thực. Chính vì các lý do trên mà hộ chiếu Cộng hòa Síp được xem là “hộ chiếu vàng”, không chỉ đối với giới doanh nhân để phục vụ việc làm ăn, giới nhà giàu để du ngoạn, hưởng cuộc sống “đẳng cấp EU”, mà còn cả với các đối tượng tội phạm, trong đó có tội phạm kinh tế, tham nhũng, để “có cửa” thoát thân khi cần.  

Với những quy định tài chính được xem là “thông thoáng” - theo tiêu chuẩn châu Âu đồng nghĩa với việc tồn tại nhiều lỗ hổng có thể gian lận, đảo Síp từng là nơi hút vốn mạnh đầu tư, đặc biệt từ Hy Lạp và Nga. Năm 2010, tài sản ngân hàng tại quốc đảo này tương đương 896% GDP, trong khi tỷ lệ trung bình tại EU là 357%. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng nợ công tại một số nước châu Âu trong các năm 2010-2015 cuốn bay nền kinh tế Síp, khiến đảo quốc này suýt vỡ nợ.

Chính vì vậy, từ năm 2013, chính quyền Síp xây dựng, thực hiện Chương trình đầu tư Síp (CIP) cấp "hộ chiếu vàng", coi đây là một nguồn thu lớn nhằm giải cứu nền kinh tế. Để đổi lấy "hộ chiếu vàng" của Síp, mỗi “nhà đầu tư” phải chi tối thiểu 2,5 triệu USD đầu tư vào nước này. Ước tính đến cuối năm 2019, CIP thu hút nhiều “nhà đầu tư”, giúp Síp thu về 8 tỷ USD từ đây, phần lớn tập trung vào bất động sản.

Về thực chất, chính sách của Síp cũng không phải “độc nhất vô nhị”, bởi một số quốc gia khác, bao gồm cả vài đảo quốc vùng Caribe - nơi được mệnh danh là “thiên đường thuế” - cũng cung cấp dịch vụ này. Tuy nhiên, sự khác biệt ở chỗ Síp là một “cửa ngõ” vào châu Âu tại Địa Trung Hải và EU khó có thể chấp nhận sự lỏng lẻo như vậy về mặt an ninh. Tuy CIP yêu cầu người tham gia phải có "lý lịch tư pháp trong sạch" nhưng không định nghĩa rõ điều này, khiến những đối tượng liên quan đến tố tụng hình sự hoặc đang bị điều tra cũng có thể khoe là đạt chuẩn. Thực tế, nhiều người bị nêu tên trong "Hồ sơ Síp" đã nộp đơn vì họ sắp bị kết tội. Mặt khác, theo quy định, chính phủ Síp phải kiểm tra theo dõi trong cơ sở dữ liệu của Cơ quan Cảnh sát Liên minh châu Âu (Europol) và Tổ chức Cảnh sát Hình sự Quốc tế (Interpol). Nhưng thực tế người nộp đơn chỉ cần tự nộp hồ sơ lý lịch của mình có xác nhận của các cơ quan có thẩm quyền tại quốc gia của họ. Tỷ lệ đơn xin cấp "hộ chiếu vàng" bị từ chối thấp một cách đáng ngạc nhiên, chỉ 2% số đơn đăng ký từ năm 2013 đến năm 2018. Theo Al-Jazeera, Síp đã bỏ qua việc thẩm định hàng chục trường hợp là quan chức nước ngoài có vấn đề liên quan đến tham nhũng, cá nhân đã bị kết án hoặc trốn thuế.

Quy trình xét duyệt lỏng lẻo

Al-Jazeera cho biết, họ thu thập hơn 1.400 tài liệu rò rỉ, gọi là "The Cyprus Papers" (Hồ sơ Síp), chứa thông tin về 1.471 đơn đăng ký đầu tư nhập tịch, có tên của 2.544 người đã nhận được hộ chiếu Síp trong giai đoạn từ cuối năm 2017 tới cuối năm 2019. Số người nộp đơn nhiều nhất đến từ Nga (hơn 1.000 người), theo sau là Trung Quốc (500), Ukraine (400) và Trung Đông (350).

Theo điều tra của Al Jazeera, trong danh sách trên, nhiều người đang “có vấn đề” với chính quyền và cơ quan bảo vệ pháp luật nước gốc của họ. Trong số người Nga được cấp hộ chiếu Síp, có ít nhất 9 nhà tài phiệt sở hữu tài sản lên tới một tỷ USD trở lên. Nhiều người Nga khác là những người kiếm tiền thông qua các mối quan hệ chính trị, kinh tế với Chính phủ. Thậm chí một số người từng giữ các vị trí nhà nước. Nhiều doanh nhân giàu có người Nga hiện là nghi can trong các cuộc điều tra chống tham nhũng, gian lận, nhưng hộ chiếu Síp khiến giới chức Nga không thể bắt hay truy tố họ. Một trong số đó, cựu giám đốc điều hành Tập đoàn Dầu khí Gazprom Nikolay Gornovskiy đang bị cơ quan công tố Nga truy nã vì lạm dụng quyền lực và biển thủ công quỹ, nhưng không thể dẫn độ khi ông ta thủ được hộ chiếu Síp từ năm 2019. Tương tự, anh em Alexey và Dmitry Ananiev bị buộc tội tham ô từ ngân hàng họ thành lập bỏ trốn, Dmitry sống ở Síp nhờ “hộ chiếu vàng”, trong khi anh trai ở London. Nhật báo Rossiiskaya Gazeta của Chính phủ Nga cũng đưa tin, doanh nhân tỷ phú người Nga Oleg Deripaska - người nằm trong “danh sách đen” của giới chức cả ở Nga và Mỹ vì "thúc đẩy các hoạt động mờ ám", cũng nộp đơn xin cấp hộ chiếu Síp.

Trong danh sách của Al Jazeera còn có tỷ phú Mykola Zlochevsky, ông trùm Tập đoàn năng lượng Burisma, người bị cáo buộc lợi dụng chức vụ Bộ trưởng Bộ Sinh thái và tài nguyên thiên nhiên Ukraine để làm lợi cho công ty năng lượng của mình. Ông Zlochevsky từng bị điều tra về tội tham nhũng khi rời chức vụ bộ trưởng vào năm 2012, gần đây bị cáo buộc thêm tội hối lộ. Tuy nhiên, cựu quan chức này có được hộ chiếu Síp vào ngày 1-12-2017 và đang sống ung dung tại Monaco, ngoài tầm với của cơ quan thực thi pháp luật Ukraine. Hồi tháng 6-2020, các công tố viên Ukraine cho biết họ được đề nghị nhận 6 triệu USD tiền mặt để hủy bỏ cuộc điều tra Zlochevsky ở quê nhà.

Nhiều người Trung Quốc cũng là đối tượng “bạo chi” để mua “hộ chiếu vàng” của Síp. Trong số này có cả các nữ doanh nhân giàu nhất châu Á, đại biểu Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc Trung Quốc (Nhân đại, tức Quốc hội) và Chính hiệp Trung Quốc (Mặt trận tổ quốc), các chủ doanh nghiệp nhà nước... Thông tin trong "The Síp Papers" tiết lộ hàng chục quan chức cấp cao và gia đình của họ đã mua hộ chiếu Síp từ tháng 11-2017 đến tháng 9-2019. Trong danh sách, Al Jazeera công bố hồ sơ của 8 người, trong đó có Dương Huệ Nghiên - nữ tỷ phú giàu nhất châu Á, cổ đông lớn của công ty bất động sản Country Garden (Bích Quế Viên). Theo danh sách những người phụ nữ giàu nhất thế giới năm 2020 của tạp chí Forbes, Dương Huệ Nghiên, 38 tuổi, đứng thứ 6 với tài sản ước tính 20,3 tỷ USD. Khối tài sản của cô chủ yếu đến từ cha cô - người sáng lập Country Garden, ông Dương Quốc Cường, Ủy viên Chính hiệp Trung Quốc. Việc xin hộ chiếu hoặc thường trú lâu dài tại một quốc gia khác tại Trung Quốc là không vi phạm pháp luật, nhưng Trung Quốc không công nhận việc có hai quốc tịch. Nói cách khác, Dương Huệ Nghiên không thể tiếp tục giữ quốc tịch Trung Quốc sau khi có hộ chiếu Síp vào tháng 10-2018.

Một số quan chức và doanh nhân khác của Trung Quốc bị Al Jazeera phanh phui bao gồm Đường Dũng - Chủ tịch Công ty điện lực Hoa Nhuận (China Resources Power), doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc; Lục Văn Bân- đại biểu Nhân đại thành phố Thành Đô; Trần An Lâm - Ủy viên Chính hiệp quận Hoàng Bi, thành phố Vũ Hán; Phó Chính Quân - cựu Ủy viên Chính hiệp thành phố Kim Hoa tỉnh Chiết Giang; Triệu Chấn Bằng - Ủy viên Chính hiệp thành phố Tân Châu tỉnh Sơn Đông. Ngoài ra còn có doanh nhân Trương Khắc Cường từng bị kết án trong nước vì giao dịch cổ phiếu; một doanh nhân khác là Lý Gia Đông từng bị tòa án Mỹ xử phạt vì rửa tiền hơn 100 triệu USD.

Xóa những “thiên đường” cho tội phạm

Không phải đến khi Al Jazeera bới chuyện, mà kể từ lúc bắt đầu vào năm 2013, CIP liên tục nhận chỉ trích và yêu cầu dừng ngay lập tức chương trình "mua bán quốc tịch" gây tranh cãi này từ EU. Khối này lập luận chương trình của Síp có nhiều “lỗ hổng” về an ninh dễ bị lợi dụng, không chỉ tạo điều kiện cho việc rửa tài sản do tham ô và trốn thuế của các cá nhân nước ngoài, mà còn làm xói mòn lòng tin vào các tổ chức tài chính ở EU, khiến hình ảnh của cả khối bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, đối với Síp, số tiền kiếm được từ chương trình này có ý nghĩa rất lớn trong bối cảnh kinh tế èo uột. Síp có tiến hành một số thay đổi, nhưng kết quả như trên chắc chắn khiến EU thất vọng.

Theo bà Laure Brillaud thuộc Tổ chức Minh bạch quốc tế, các phát hiện của Al Jazeera là đáng lo ngại nhưng không ngạc nhiên. "Những chương trình kiểu như vậy thường dễ thu hút các tội phạm liên quan đến rửa tiền, tham nhũng và trốn thuế, vì được thiết kế để thu hút người đang tìm cách vào EU nhanh nhất có thể", bà Brillaud lập luận.

Tuy nhiên, giới chức EU có vẻ không kiên nhẫn được nữa. Ông Didier Reynders, Ủy viên Tư pháp của Liên minh châu Âu, tuyên bố muốn chương trình "hộ chiếu vàng" của Síp bị bãi bỏ hoàn toàn, đồng thời xác nhận khối này đang cân nhắc tiến hành các động thái pháp lý chống lại Síp. Ông Reynders cũng kêu gọi những thay đổi trên khắp châu Âu để loại bỏ các chương trình đầu tư quốc tịch tương tự. Trong khi EU cân nhắc hành động, Síp phải cho thấy thiện chí muốn giải quyết vấn đề. "Phải có một cuộc điều tra cấp quốc gia bắt đầu từ hệ thống tư pháp. Nhiệm vụ của Síp là phân tích mọi thứ và có thể tiến hành thu hồi quốc tịch nếu cần", ông Reynders nhấn mạnh.

Chắc chắn, sự kiên quyết của EU là cần thiết, để tránh việc những “thiên đường” cho những kẻ tham nhũng và gian lận kinh tế xuất hiện ngày càng nhiều tại châu Âu, đe dọa thanh danh minh bạch vốn có của khối này./.

 

Là cửa ngõ vào châu Âu ở Địa Trung Hải, Síp thu hút nhiều đối tượng “đầu tư” để có được “hộ chiếu vàng” của đảo quốc này với những đãi ngộ dành cho công dân EU.

Phương Linh