Phòng, chống tham nhũng tại A-rập Xê-út: “Liệu pháp sốc” lan tỏa hiệu ứng

12/09/2019 | 07:28 AM

Xem với cỡ chữ

Theo số liệu tổng kết vừa được nhà chức trách A-rập Xê-út công bố, chiến dịch chống tham nhũng trên diện rộng tại nước này- được đánh là là “liệu pháp sốc” đối phó với tình trạng lạm dụng công quỹ, tài sản quốc gia của nhiều thành viên hoàng gia, được tiến hành từ cuối năm 2017 đến nay, đã thu hồi được số tài sản có tổng giá trị hơn 107 tỷ USD, được cho là bị thất thoát bởi các hành vi tham nhũng.

Cấp tập như chống khủng bố

Trước đó, đầu năm 2019, A-rập Xê-út tuyên bố chấm dứt cuộc điều tra về tham nhũng trên diện rộng- một sự kiện hiếm thấy ở vương quốc này.

Nhìn lùi lại thời gian, chiều tối 4-11-2017, nhà vua Salman Bin Abdual-Aziz bất ngờ ban bố sắc lệnh thành lập Ủy ban tối cao chống tham nhũng. Ủy ban này có quyền xử lý mọi cá nhân và tổ chức có dính đến tham nhũng; có quyền trực tiếp điều tra, ra lệnh bắt giữ, cấm xuất cảnh, thu hồi tài sản và nhiều biện pháp chế tài cần thiết khác đối với những cá nhân dính líu đến các vụ án tham nhũng. Sắc lệnh của Quốc vương Salman có đoạn: “Đất nước không thể bền vững chừng nào tệ nạn tham nhũng chưa bị xử lý triệt để và những kẻ tham nhũng phải chịu trách nhiệm vì hành vi của mình”. Trước đó, lực lượng cảnh sát và an ninh đã được lệnh giám sát các đối tượng tình nghi, phong tỏa các sân bay, cửa khẩu để bảo đảm không ai lọt lưới.

Đứng đầu ủy ban đầy quyền lực này là con trai của nhà vua - hoàng thái tử Mohammed Bin Salman, người nắm quyền lực đứng hàng thứ hai trong vương quốc, đồng thời kiêm nhiệm các chức vụ như Phó thủ tướng Thứ nhất (không có thủ tướng), Bộ trưởng Bộ Quốc phòng... Thành viên ủy ban gồm nhiều quan chức lãnh đạo các cơ quan an ninh và tư pháp, như Chủ tịch Hội đồng điều tra và giám sát, Chủ tịch Hội đồng quốc gia chống tham nhũng, Tổng Thanh tra chính phủ, Tổng Chưởng lý vương quốc và Chủ tịch Hội đồng An ninh quốc gia…

Ngay sau khi sắc lệnh ban bố, Hội đồng trưởng lão dòng Hồi giáo Sunni (cơ chế Hồi giáo cao nhất tại A-rập Xê-út) ra tuyên bố ủng hộ và khẳng định việc thành lập Ủy ban tối cao chống tham nhũng này thể hiện quan điểm của hoàng gia coi chống tham nhũng cũng cấp bách như chống khủng bố. Dư luận A-rập Xê-út, đặc biệt là giới trẻ, đều hoan nghênh quyết định này.

Ngay đêm 4-11, một loạt nhân vật vốn "bất khả xâm phạm" đã bị bắt giữ trong một chiến dịch bất ngờ quy mô lớn. Những người bị bắt giữ bao gồm 11 hoàng tử- cháu nội của cố quốc vương Abdu al-Aziz Al Saud, người sáng lập Vương quốc A-rập Xê-út vào năm 1932; 4 bộ trưởng đương nhiệm và hàng chục cựu bộ trưởng. Đây là điều được coi là "chưa từng có" tại quốc gia vùng Vịnh theo chế độ quân chủ chuyên chế này. Việc bắt giữ các thành viên hoàng gia là điều chưa từng xảy ra trước đó, bởi họ thuộc diện không thể bị pháp luật công khai xử lý vì bất cứ lý do gì.

Những người này bị kết tội đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung, chiếm đoạt công quỹ, lợi dụng uy tín, quyền lực để tùy tiện sử dụng và biển thủ tài sản công. Ủy ban tối cao chống tham nhũng đã ra lệnh phong tỏa 70% tài sản của những người bị bắt cùng hơn 2.000 tài khoản của họ tại các ngân hàng.

Quan chức cao cấp nhất trong số người bị bắt giữ là hoàng tử Miteb Bin Abdullah - con trai cựu hoàng Abdullah bin Abdu al-Aziz, tiền nhiệm của nhà vua Salman, người có lúc được cho là có khả năng kế vị ngai vàng. Hoàng tử Miteb đồng thời là Bộ trưởng, Tư lệnh Vệ binh hoàng gia. Nhân vật cỡ bự thứ hai bị xử lý cùng thời điểm là Adel Faqih, Bộ trưởng Bộ Kinh tế - Kế hoạch. Trong số các doanh nhân, có hoàng tử Alwaleed bin Talal, cháu ruột của Quốc vương A-rập Xê-út, doanh nhân nổi tiếng nhất nước này. Hoàng tử Alwaleed là chủ công ty Kingdom Holding,nhà đầu tư quan trọng nhất trong ngành công nghiệp công nghệ thông tin, chuyên đầu tư vào các doanh nghiệp tài chính và công nghệ cao hàng đầu thế giới như  Citigroup, Twitter, Apple…; đồng thời nắm giữ lượng cổ phần lớn của nhiều nhà cung cấp dịch vụ TV vệ tinh, công ty sản xuất nội dung, dịch vụ tài chính, bất động sản, du lịch, hàng không.... Trong danh sách tỷ phú của Forbes năm 2017, tài sản của ông này là 18,7 tỷ USD. Các cáo buộc đối với hoàng tử Alwaleed bao gồm tội rửa tiền, nhận hối lộ và bóp méo quyền lực; trong khi hoàng tử Miteb bị tình nghi tham ô, thuê nhân công giả và cố tình trao các hợp đồng giá trị lớn cho những công ty ông sở hữu.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Sheikh Saud Al Mojeb cho biết, có tổng cộng 381 người bị “triệu tập” trong chiến dịch chống tham nhũng này. Họ bị kết tội đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung, chiếm đoạt công quỹ, lợi dụng uy tín, quyền lực để tùy tiện sử dụng và biển thủ tài sản công. Chủ tịch Hội đồng quốc gia chống tham nhũng Khalid bin Abdulmohsen al-Mehaisen xác nhận, các nhà điều tra đã thu thập bằng chứng trong suốt 3 năm qua trước khi mở chiến dịch truy quét này. Chính phủ A-rập Xê-út nói rằng các vụ bắt giữ là một phần nỗ lực mạnh mẽ hơn nhằm gia tăng tính minh bạch, trách nhiệm và năng lực quản lý của giới chức, những cải cách quan trọng cần thiết để thu hút đầu tư từ nước ngoài mạnh mẽ hơn và trấn an xã hội A-rập Xê-út trong nhiều thập niên qua liên tục bất bình vì tình trạng tham nhũng trong chính quyền và sử dụng sai nguồn ngân sách công.

Trả lại tài sản bất minh hoặc đi tù

Trong chiến dịch chống tham nhũng do thái tử Mohammed bin Salman lãnh đạo, khách sạn siêu sang Ritz-Carton ở thủ đô Riyadh được biến thành một "nhà ngục" tạm thời để giam giữ các nghi phạm. Báo chí khu vực vùng Vịnh và A-rập cho biết, đích thân thái tử Salman thường xuyên lui tới khách sạn này, "trò chuyện" và thuyết phục các "khách lưu trú bắt buộc đặc biệt" ở đây. Đến tháng 3-2019, phần lớn nghi phạm được chính quyền quyết định trả về gia đình và chịu chế tài "cư trú bắt buộc", cấm xuất cảnh đến khi nào họ chấp nhận điều kiện từ bỏ khối "tài sản bất minh khổng lồ" mà họ đang sở hữu, chuyển giao cho chính phủ để đổi lấy miễn truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu không chấp nhận điều kiện này, họ sẽ bị chuyển đến tại nhà tù al-Hair ở phía Nam thủ đô Riyad, nơi được coi là "rất khắc nghiệt" để điều tra và sẽ bị xét xử tại tòa án nếu có tội.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Sheikh Saud Al Mojeb cho biết, ngoài một số ít người chứng minh được sự trong sạch của mình và được trả tự do vô điều kiện, phần lớn nghi phạm đồng ý giao nộp tài sản cho nhà chức trách, đồng thời thừa nhận có hành vi tham nhũng và cam kết không tái phạm. Tài sản được giao nộp có nhiều dạng khác nhau, bao gồm bất động sản, cơ sở kinh doanh, chứng khoán, tiền mặt… Giá trị chính xác không được công bố, song đều là những con số khủng. Như trường hợp hoàng tử Miteb bin Abdullah, báo chí tiết lộ khoản tiền nộp cho nhà chức trách lên tới hơn 1 tỷ USD. Sau hai tháng bị quản thúc điều tra tại Ritz-Carton, hoàng tử Alwaleed bin Talal được cho là đã nộp 6 tỷ USD để được tự do. Theo giới quan sát, chấp nhận nộp lại "tài sản bất minh" để đổi lấy việc không bị truy cứu trách nhiệm hình sự thể hiện cách xử lý riêng biệt độc đáo của chính quyền A-rập Xê-út đối với các thành viên hoàng gia và các quan chức cao cấp phạm tội tham nhũng, khi xem xét trên đặc điểm truyền thống, tập tục tại vương quốc này.

Chính quyền A-rập Xê-út sẽ siết chặt việc quản lý các tài sản công, trong đó có nguồn thu không lồ từ dầu mỏ, để ngăn chặn tham nhũng. Trong ảnh: Một nhà máy lọc dầu của ARAMCO, công ty thuộc sở hữu nhà nước.

Nhiều người sau khi được thả vẫn bị các cơ quan chức năng của A-rập Xê-út theo dõi chặt chẽ, với các lệnh cấm di trú hoặc chịu quản chế tại nơi cư trú. Ủy ban tối cao chống tham nhũng cũng đề nghị truy tố 60 người, theo Tòa án Hoàng gia, là những người không đủ điều kiện để đạt được thỏa thuận với chính quyền.

Hiện tại, việc tuyên bố kết thúc chiến dịch chống tham nhũng thực tế là kết thúc vai trò của Ủy ban tối cao chống tham nhũng dược lập từ tháng 11-2017. Tuy nhiên, giới phân tích tình hình Trung Đông cho rằng, động thái này không có nghĩa là các nỗ lực phòng, chống tham nhũng kết thúc tại A-rập Xê-út. Để việc chống tham nhũng thường xuyên, liên tục và hiệu quả hơn bởi các cơ quan chức năng chuyên trách, cuối năm 2018, A-rập Xê-út đã sửa đổi Luật Chống tham nhũng, theo đó xóa bỏ thời hạn 60 ngày quy định để điều tra những cáo buộc chống lại các bộ trưởng, cựu bộ trưởng. Đây được cho là một trong những nỗ lực để giải quyết nạn tham nhũng và lạm dụng quyền lực tại đất nước xuất khẩu dầu hàng đầu thế giới này. “Việc sửa đổi sẽ cho phép Hội đồng quốc gia chống tham nhũng (NACC) và các cơ quan có thẩm quyền thực hiện nhiệm vụ của mình một cách hiệu quả và bảo vệ tiền công, tài sản Nhà nước và nền kinh tế quốc gia khỏi tham nhũng", Chủ tịch NACC Khalid bin Abdul Mohsen Al-Muhaisen đánh giá.

Cần nhìn nhận rằng, những nỗ lực vừa qua không chỉ đơn thuần chống tham nhũng, mà còn là cố gắng của một bộ phận cấp tiến trong hoàng gia và chính quyền A-rập Xê-út trong việc hiện đại hóa đất nước, thay đổi những tập quán, chính sách không còn phù hợp với hiện tại, tạo ra những xung lực mới cho phát triển./.

Phương Linh