Phòng, chống tham nhũng ở Phần Lan: Hiệu quả cao từ sự đồng bộ

10/09/2020 | 08:24 AM

Xem với cỡ chữ

Cuối quý 1-2020 vừa qua, Tổ chức Minh bạch quốc tế (TI) công bố bảng xếp hạng “Chỉ số cảm nhận tham nhũng”(CPI) năm 2019 của 180 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Với 86 điểm, đứng thứ ba trên bảng xếp hạng, Phần Lan tiếp tục giữ vững vị trí trong tốp 10 quốc gia, vùng lãnh thổ ít tệ nạn tham nhũng nhất, cùng với Đan Mạch, Niu Di-lân, Thụy Điển, Singapo... Thành công bền vững Phần Lan có được trong lĩnh vực này là nhờ xây dựng được chiến lược bao quát và lâu dài với một hệ thống các giải pháp đồng bộ.

Thủ đô Hen-xinh-ki của Phần Lan.

Hệ thống pháp luật toàn diện ngăn ngừa sự lạm quyền

Theo một khảo sát của Uỷ ban châu Âu (EC) năm 2017, chỉ có khoảng 9% số người dân Phần Lan được hỏi ý kiến cho rằng họ bị ảnh hưởng bởi tham nhũng trong cuộc sống hằng ngày, trong khi tỷ lệ này trung bình ở châu Âu là ¼. Số vụ tham nhũng bê bối lớn rất ít, hầu như không có, dù báo chí nước này “tọc mạch” chẳng kém nước nào trong EU. Phần Lan không chỉ là mô hình cho các nước châu Âu khác, mà còn cho cả thế giới học hỏi kinh nghiệm về phòng, chống tham nhũng. Thành công của Phần Lan là kết quả của sự kết hợp có hiệu quả giữa văn hoá chống tham nhũng của công dân với thể chế chính trị có mô hình quản trị tốt. Đây là điểm rất đặc biệt ở quốc gia này. Bối cảnh lịch sử, văn hoá và cấu trúc ảnh hưởng lớn đến sự thành công của chính sách chống tham nhũng, đồng thời là một chính phủ trong sạch và minh bạch với một chương trình quản trị tốt.

Một trong những nguyên tắc cơ bản trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng của Phần Lan là không coi tham nhũng là một hiện tượng đơn lẻ, riêng biệt. Vì vậy hành vi tham nhũng không thể chỉ được điều chỉnh trong một văn bản pháp luật riêng, chỉ được giám sát bởi một cơ quan chuyên biệt. Khác với rất nhiều nước, pháp luật Phần Lan không có định nghĩa về tham nhũng, cũng không có luật riêng về chống tham nhũng. Thay vào đó, Phần Lan có hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hành vi tham nhũng gồm: Hiến pháp, Bộ luật Hình sự và một số luật khác, với quy định chặt chẽ.

Những điều khoản cơ bản về chống tham nhũng trong Bộ luật Hình sự liên quan đến hành vi hối lộ trong lĩnh vực công và lĩnh vực tư. Cụ thể, Bộ luật Hình sự quy định một số hành vi tham nhũng bị coi là tội phạm gồm: Đưa và nhận hối lộ; đưa và nhận hối lộ trong kinh doanh. Ngoài ra, một số hành vi tham nhũng khác cũng được Bộ luật Hình sự Phần Lan coi là tội phạm như: Tội rửa tiền và tội phạm về kế toán. Bộ luật Hình sự cũng đã được sửa đổi một số điều khoản để phù hợp với các thỏa thuận của EU về phòng, chống tham nhũng. Bộ luật Hình sự cũng có các điều khoản riêng đối với tội hối lộ chủ động và hối lộ bị động của các nghị sĩ. Tiêu chí để xác định hối lộ là việc đưa ra hoặc nhận của hối lộ có gây ảnh hưởng đến việc xem xét một vấn đề đang được bàn thảo trong Nghị viện hay không. Tiêu chí này hiện đang được xem xét để hoàn thiện thêm.

Bộ luật Hình sự còn hình sự hóa hành vi hối lộ được thực hiện bởi những người làm việc trong khu vực tư. Ở Phần Lan, doanh nghiệp phạm tội hối lộ sẽ phải nộp phạt đến 850.000 euro. Trong những trường hợp cụ thể, lệnh cấm hoạt động kinh doanh có thể áp dụng đối với người bị kết tội hối lộ trong kinh doanh. Ngoài ra, theo Luật Đấu thầu, một ứng cử viên hoặc nhà thầu sẽ bị loại khỏi đấu thầu cạnh tranh nếu các ứng cử viên hoặc nhà thầu, giám đốc điều hành hoặc người có chức vụ tương đương vi phạm nghiêm trọng như hối lộ trong khu vực tư nhân hoặc khu vực công. Các lý do như sai phạm nghiêm trọng trong công việc cũng có thể bị loại trừ khỏi đấu thầu cạnh tranh. Bộ luật Hình sự Phần Lan không chỉ truy cứu trách nhiệm cá nhân, mà còn truy cứu trách nhiệm của các tổ chức tội phạm có tổ chức trong việc thực hiện hành vi tham nhũng.

Luật Công chức cấm công chức nhận hối lộ khi thi hành công vụ. Theo luật này, công chức không được đòi hỏi, chấp thuận hoặc nhận các lợi ích tài chính hoặc các lợi ích khác nếu việc nhận đó làm giảm niềm tin vào công chức. Luật quy định, nếu việc nhận (hoặc hứa) hối lộ ảnh hưởng đến việc thi hành công vụ của công chức, làm giảm độ tin cậy, tính công bằng trong thi hành công vụ thì được xác định là hối lộ. Công chức phải bảo đảm tính công bằng của mình trong việc thi hành công vụ và do đó không nên chấp nhận bất kỳ lợi ích nào. Khái niệm lợi ích tài chính bao gồm tiền bạc, quà tặng, nhưng cũng bao gồm những đề nghị hào phóng ở nhiều hình thức dịch vụ khác nhau (du lịch, ăn uống, giải trí…), hoặc các ưu đãi quá mức về những khoản trên. Tùy từng trường hợp, việc nhận một lợi ích nhỏ cũng có thể dẫn đến trách nhiệm hình sự. Trong các vụ án nghiêm trọng, hình phạt cho tội hối lộ có thể bị kết án tù đến 4 năm. Trong trường hợp đó, công chức có thể bị đuổi việc. Những biện pháp kỷ luật cũng có thể được áp dụng. Trên thực tế, hình phạt thông thường cho hành vi phạm tội hối lộ là phạt tiền hoặc tạm giữ có điều kiện. Một số điều khoản trong luật còn được áp dụng đối với người được cơ quan công quyền tuyển dụng, người thi hành công vụ và nhân viên của các công ty nhà nước và cả công chức nước ngoài.

Ngoài ra, hình phạt đối với hành vi tham nhũng còn được quy định trong các luật: Luật Thủ tục hành chính (1982); Luật Công chức (1994); Luật Về công khai các hoạt động của chính phủ (1999); Luật Phát hiện và chống rửa tiền (1998); Luật Kế toán (1997); Luật Kiểm toán (1994); Luật Ngân sách nhà nước (1988); Luật  Kiểm toán viên tài chính công (1999); Luật Về hoạt động của cơ quan kiểm soát kinh tế quốc gia (2000); Luật Về mua sắm công (1992); Luật Về chuyển nhượng và trợ cấp chính phủ (2001). Đạo luật các Đảng chính trị năm 2010 cung cấp sự minh bạch trong việc tài trợ cho các ứng cử viên, đảng phái chính trị và các cơ quan khác liên quan đến các đảng chính trị. Những văn bản pháp lý này quy định cụ thể về hành vi tham nhũng cũng như các biện pháp xử lý tham nhũng trên tất cả các lĩnh vực và ở tất cả các khu vực, từ khu vực công đến khu vực tư, là những công cụ hữu hiệu để Phần Lan đấu tranh phòng, chống tham nhũng.

Bộ máy tư pháp hoạt động hiệu quả

Bộ máy tư pháp Phần Lan được đánh giá là hoạt động tốt và có các công tố viên độc lập về thể chế để có khả năng xử lý các trường hợp tham nhũng cấp cao.

Phần Lan có lực lượng an ninh quốc gia và chia làm 24 cơ quan công an địa phương. Việc điều tra các vụ việc là thuộc thẩm quyền của cơ quan công an địa phương. Tuy nhiên, với các loại tội phạm nghiêm trọng và phức tạp, bao gồm hối lộ và tham nhũng, thì sẽ được chuyển lên Cục Điều tra quốc gia với các bộ phận chuyên môn sâu, như về các tội phạm tài chính và kinh tế. Việc tố tụng hoàn toàn độc lập dưới sự chỉ đạo của Tổng cục Tố tụng quốc gia. Việc tố tụng cũng thường được thực hiện ở cấp địa phương, tuy nhiên các trường hợp hối lộ và tham nhũng có thể được chuyển lên Tổng cục tới bộ phận chuyên phụ trách về tham nhũng. Phần Lan không có cơ quan chuyên về điều tra và tố tụng các tội phạm liên quan đến tham nhũng.

Tòa án Phần Lan theo mô hình “song hành”, bao gồm một hệ thống Tòa án cho các vụ việc “dân sự” và Hệ thống Tòa án xét xử các vụ án hành chính. Cả hai hệ thống Tòa án đều đóng vai trò quan trọng trong việc phòng, chống tham nhũng. Tòa dân sự có thể xử lý các cáo buộc tham nhũng. Tòa hành chính giám sát liệu các quyết định hành chính có hợp pháp hay không. Những ai cho rằng tham nhũng xảy ra ảnh hưởng đến quyền lợi của họ thì đều có thể kiện ra tòa.

Văn hoá chống tham nhũng thấm sâu vào thể chế

Theo các chuyên gia, văn hoá và điều kiện xã hội của Phần Lan là những nền tảng quan trọng để hình thành nên một chính phủ dân chủ hiệu quả và minh bạch. Những yếu tố về mặt văn hoá và đặc điểm xã hội bao gồm mức sống cao, chủ nghĩa bình đẳng và phân phối thu nhập tương đối bình đẳng (tầng lớp trung lưu lớn), tư duy dân chủ và tôn trọng pháp quyền, người dân được giáo dục tốt, hệ thống an sinh xã hội mạnh mẽ, văn hoá tôn trọng sự trung thực và chăm chỉ.

Về mặt thể chế, có thể tóm lược những yếu tố sau đã giúp Phần Lan có được một nền quản trị tốt, ít tham nhũng: Hệ thống toà án độc lập, hoạt động minh bạch; có cơ quan độc lập để quản lý công, giám sát hoạt động của Quốc hội và các cơ quan nhà nước, hệ thống toà án và cảnh sát, thông tin công khai để người dân có thể theo dõi; chính phủ minh bạch và phục vụ, chính quyền địa phương hoạt động tốt dựa trên sự tự chủ; cán bộ công chức xem việc cung cấp dịch vụ công là một nghề nghiệp nên khát khao cống hiến và được trả lương thích đáng, đi kèm với họ được giáo dục tốt để làm việc; cơ cấu ra quyết định tập thể và tập trung, có trách nhiệm giải trình; văn hoá chính trị theo định hướng thống nhất, các đảng chính trị hoạt động minh bạch và công khai các khoản được tài trợ.

Cơ chế hoạt động mở của hệ thống quản lý hành chính nhà nước là một trong những nguyên tắc cơ bản của Phần Lan. Những quyết định của các cơ quan nhà nước phải được công bố công khai để được các công chức nhà nước, công chúng và các phương tiện truyền thông nhận xét, đánh giá, góp ý. Sự minh bạch trong việc đưa ra quyết định hành chính công là nhân tố quan trọng để phòng, chống tham nhũng. Để có thể thực hiện sự minh bạch trong hoạt động của các cơ quan nhà nước, mọi công dân đều được quyền tiếp cận những tài liệu, hồ sơ công. Điều này giúp cho các cá nhân cũng như tổ chức có thể kiểm soát được hoạt động của các các cơ quan nhà nước và việc chi tiêu tài chính công, tự do đóng góp ý kiến, gây ảnh hưởng đến hoạt động của các cơ quan nhà nước và để bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mình. Bên cạnh đó, người dân có quyền được cung cấp thông tin về các tài liệu được cơ quan công quyền giữ mà không phải đưa ra lý do, thí dụ thông tin về thống kê thuế của một cá nhân được công khai, người nào muốn biết hàng xóm nhà mình hoặc bất kỳ ai ở Phần Lan phải nộp bao nhiêu tiền thuế chỉ cần yêu cầu là sẽ được cung cấp.

Từ một xã hội dân chủ và bình đẳng, một nền văn hoá tôn trọng sự trung thực và cống hiến, người dân có mức sống cao và được giáo dục tốt để hiểu, vận dụng và bảo vệ quyền của họ. Những nhân tố này đã hình thành nên một Chính phủ Phần Lan trong sạch mà không cần đến các biện pháp phòng, chống tham nhũng riêng biệt như nhiều quốc gia khác. Với người Phần Lan, tham nhũng không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật mà còn là phi đạo đức. Do vậy, từ người dân bình thường đến công chức nhà nước đều có ý thức mạnh mẽ về tuân thủ pháp luật và giám sát, ngăn chặn các hành vi tham nhũng trong đời sống, từ vị trí của họ trong xã hội./.

Phương Linh