Xuân về nhớ điệu xòe Nghĩa lộ

16/01/2020 | 09:38 AM

View with font size

Ai đã một lần lên Tây bắc, về với Mường Lò - Nghĩa Lộ, cũng khó quên được sự nồng hậu mến khách, cùng không gian văn hóa đặc trưng mang đậm bản sắc của đồng bào Thái Tây bắc. Những làn điệu dân ca, dân vũ như thiết tha, mời gọi níu giữ chân du khách để đắm mình cùng với điệu xòe ngây ngất men say.

Vòng Đại xòe với 5.000 người tham gia tại đêm khai mạc Lễ hội văn hóa, du lịch Mường Lò năm 2019

Về Nghĩa Lộ hôm nay, không còn khó khăn, vất vả của một thưở “Xứ sở xa xôi miền tây heo hút/ Mới nghe thôi, đã thấy giật mình”. Con đường cao tốc Hà Nội - Lào Cai qua thành phố Yên Bái đã rút ngắn thời gian đưa tôi về với Mường Lò - Nghĩa Lộ. Tiết trời cuối đông nơi miền sơn cước dường như lạnh hơn, bên những sườn đồi thấp thoáng dưới làn sương mù lảng bảng, cánh đào phai đã hé nở, báo hiệu mùa xuân đã đến. Xe qua những địa danh đèo Ách, cầu Nhì lòng tôi lại xốn xang nhớ về lời ca da diết, như mời gọi thấm đượm tình người của vùng đất Mường Lò - cái nôi của điệu xòe Thái, đã được nhạc sỹ Trọng Loan phổ nhạc từ thơ của Hoàng Hạnh - một người con của vùng đất Mường Lò.

“…Anh có vào Nghĩa Lộ với em không?/ Còn nhớ Ngòi Thia lời yêu ngày trước/ Nhớ Mường Lò khi vui mùa gặt/ Bờ núi Hoàng Liên mây trắng ngang trời/ Bao giờ anh vào Nghĩa Lộ với em?/ Thị xã miền Tây vẫn chờ anh đến/ “Xống chụ xôn xao” thêm vần thêm điệu/ Đêm xòe Thanh Lương xao xuyến hội mùa…”

Tôi miên man với âm điệu du dương cùng những ca từ, như lời mời gọi, chờ mong vừa mang tính hiện đại, song vẫn đậm đà âm hưởng của làn điệu dân ca Thái. Lời bài hát còn nhắc tới nhiều tên địa danh trên chặng đường từ thành phố Yên Bái vào thị xã Nghĩa Lộ (thị xã miền Tây của tỉnh Yên Bái), như: Đèo Ách, ngòi Thia, cầu Nhì, Suối Giàng, núi Hoàng Liên, đồi gió hút… và cả trường ca trữ tình nổi tiếng nói về tình yêu đôi lứa “Xống chụ xôn xao” của đồng bào dân tộc Thái. Chẳng mấy chốc xe đã vượt qua dốc Thái Lão, cánh đồng Mường Lò như vòng xòe  khổng lồ đã bung xòa trước mặt. Không khí xuân dường như càng đến gần hơn, bởi trên mỗi chuyến xe đã có thêm những giò phong lan, cành đào, cùng những cuộn lá dong rừng xanh mướt theo bước chân du khách về xuôi. Dưới cánh đồng Mường Lò cảnh mua bán tấp nập, nhộn nhịp của thương lái với các chủ vườn hoa. Những chậu lan, cúc, hồng, ly đã bắt đầu khoe sắc được chủ vườn cùng thương lái phân loại, vận chuyển đi mọi ngả đường phục vụ Tết cổ truyền dân tộc. Xa xa, bên những mái nhà sàn đâu đó đang vang lên tiếng khèn rộn rã - một âm thanh quen thuộc của điệu xèo Thái như hòa cùng sắc xuân đón chào năm mới.

Về với Mường Lò, dù chỉ một lần thôi, du khách dễ bị đắm say khi tay trong tay hòa nhịp với điệu xòe Tây bắc cùng với những thiếu nữ Thái thắt đáy lưng ong, duyên dáng, uyển chuyển trong trang phục truyền thống áo Cỏm, khăn Piêu. Say với điệu xòe là vậy, song để hiểu hết ý nghĩa của các điệu xòe Thái không hẳn ai cũng biết. Theo các cụ cao niên tại xã Thanh Lương, thị xã Nghĩa Lộ, vùng đất Mường Lò, theo truyền thuyết là cái nôi của của người Thái Tây bắc. Nơi đây vẫn còn lưu giữ tất cả những nét văn hóa đặc sắc nhất của người Thái, trong đó có các điệu xòe. Điệu xòe Thái không biết có từ bao giờ, chỉ biết người Thái sinh ra đã được nghe âm hưởng của xòe, được múa trong các điệu xòe, nó như một phần cuộc sống, như cơm ăn, nước uống hằng ngày. Đến nay, trải qua nhiều thế hệ nhưng điệu xòe vẫn không thể thiếu trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Thái.

Theo các nghệ nhân, dân tộc Thái ở Mường Lò hiện nay có tới 36 điệu xòe, nhưng tựu chung đều được bắt nguồn, cải biến từ 6 điệu xòe cổ chính. Các điệu xòe này không chỉ đơn thuần là biểu diễn trong các cuộc vui, mà còn là mang quan niệm về cách sống, cách nghĩ và nếp sinh hoạt của cộng đồng người Thái từ bao đời nay. Trong mỗi điệu xòe  không chỉ mô phỏng bước đi của cha ông khi khai phá đất hoang, phát nương, trồng rẫy, lấy nước, tung khăn, mời rượu… khắc họa cuộc sống lao động, tình yêu đôi lứa; mà múa xòe còn biểu hiện tình đoàn kết, để con người xích lại gần nhau trong cuộc sống, thể hiện những ước mơ, khát vọng của người Thái Tây Bắc. Theo quan niệm của đồng bào Thái, trong mỗi cuộc vui lễ, tết, hội hè, hay họp mặt, liên hoan, mừng mùa màng bội thu, mừng nhà mới, đón khách quý… đều phải có múa xòe. Bởi “không xòe không vui”, “không xòe lúa không tốt”, “không xòe cây chẳng muốn trổ hoa”, “không xòe trai, gái chẳng thành đôi”… Vì vậy, trong các cuộc vui, hay mỗi dịp Tết đến, xuân về đón mừng năm mới, những ngày lễ hội, ngày vui của dòng họ, gia đình, thôn bản, nhất là khi nhà đón khách quý, vòng xòe thường được tổ chức như một nghi lễ dân gian để đón mừng.

Xôi ngũ sắc- ẩm thực đặc trưng không thể thiếu trong mâm cỗ của người Thái Nghĩa Lộ

Sức hấp dẫn của múa xòe chính là sự sôi nổi, gần gũi mà đậm tình như hơi thở của cuộc sống. Vẻ đẹp của các điệu xòe được tạo nên bằng tổng thể của động tác chân, tay khi hài hòa, mạnh mẽ; khi lại uyển chuyển, dịu dàng, mềm mại, quyến rũ. Hơn nữa, xòe thu hút được tất cả cộng đồng, không phân tầng, cấp xã hội, không phân biệt người già hay trẻ, người lạ hay quen, đến với điệu xòe đều nắm tay nhau thân thiện, cởi mở, nối rộng vòng xòe đón chào du khách. Động tác múa giản dị, các bước đi của vòng xòe gần gũi với nhiều động tác của con người trong cuộc sống lao động, sinh hoạt hàng ngày. Qua mỗi bước xòe, người ta như được gột rửa tinh thần, để rồi, sau mỗi hội xòe, mọi người lại vui vẻ trở về với cuộc sống đời thường, sống gần gũi, chan hòa, yêu thương nhau hơn. Địa điểm để tổ chức múa xòe cũng rất linh động, có thể ở sân nhà, trên sân khấu, cũng có thể ở dưới tán cây, mặt ruộng sau mùa gặt, hoặc trên sân bãi, nương rẫy... nơi nào cũng có thể múa xòe.

Với ý nghĩa nhân sinh sâu sắc, cùng nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Thái, năm 2015 điệu xòe Thái đã được tôn vinh công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Để điệu xòe ngày càng được nhiều du khách biết đến, cũng như lưu giữ nét bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào Tây bắc nói chung và điệu xòe Thái nói riêng, hằng năm tỉnh Yên Bái, thị xã Nghĩa Lộ đều tổ chức “Lễ hội văn hóa, du lịch” để du khách có dịp về với Yên Bái, về “vùng đất miền Tây” được chiêm ngưỡng cảnh đẹp của thiên nhiên ban tặng, cũng như thưởng thức nét văn hóa độc đáo, đặc trưng của điệu xòe Thái vùng đất Mường Lò - Nghĩa Lộ. Năm 2019, Lễ hội Văn hóa, du lịch Mường Lò và khám phá Danh thắng quốc gia Ruộng bậc thang Mù Cang Chải, được tổ chức tại thị xã Nghĩa Lộ đã thu hút hàng vạn người về với Mường Lò. Đặc biệt, trong đêm khai mạc Lễ hội văn hóa, du lịch, điểm nhấn đặc sắc của chương trình nghệ thuật với chủ đề “Xòe Thái - Tinh hoa dân tộc”, du khách và người dân lần đầu tiên được chiêm ngưỡng màn đại xòe với 5.000 nghệ nhân và diễn viên quần chúng, để lại dấu ấn khó quên trong lòng du khách.

Gặp gỡ với Bí thư Thị ủy Nghĩa Lộ, Hoàng Thị Vĩnh - người con chính gốc của đồng bào Thái đen Nghĩa Lộ vui vẻ cho biết: Màn đại xòe trong tuần “Lễ hội văn hóa, du lịch” năm 2019 có nhiều điểm mới, đó là trong ý tưởng dàn dựng các đội hình biểu diễn không trùng lặp với những năm trước. Năm nay, lần đầu tiên trong Lễ hội tổ chức hoạt động diễu diễn đường phố có sự tham gia của các nghệ nhân, nhân dân các dân tộc đến từ 9 huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh Yên Bái nhằm giới thiệu, quảng bá các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể đặc trưng riêng của từng địa phương. Bên cạnh đó, lễ hội còn có nhiều hoạt động khác rất hấp dẫn thu hút du khách và nhân dân địa phương như: Hội chợ du lịch và ẩm thực Tây Bắc; triển lãm ảnh nghệ thuật “Đất và Người Yên Bái”, “Festival dù lượn Bay trên mùa vàng”,… thu hút hàng vạn du khách. Theo thống kê sơ bộ, năm 2019 có 125.000 du khách đến với Nghĩa Lộ, đạt 120% kế hoạch năm, doanh thu từ du lịch ước đạt gần 80 tỷ đồng.

Để tiếp tục phát huy thế mạnh, tiềm năng, nhất là khai thác và gìn giữ  những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc Tây bắc, Đảng bộ thị xã Nghĩa Lộ đã  có nhiều đề án, nghị quyết chuyên đề về lãnh đạo, chỉ đạo tập trung đẩy mạnh phát triển kinh tế gắn với thương mại, dịch vụ, du lịch. Phối hợp tổ chức tốt Lễ hội văn hóa, du lịch hằng năm quảng bá thương hiệu văn hóa, du lịch Mường Lò, giới thiệu tiềm năng, thế mạnh của thị xã thu hút đầu tư. Đổi mới công tác phát triển du lịch, dịch vụ giúp du khách có thêm những trải nghiệm mới, đồng thời tiếp tục quan tâm đồng hành, hỗ trợ tạo sự liên kết tua, tuyến với các điểm du lịch trong vùng. Đặc biệt, mô hình du lịch cộng đồng ở các xã, phường trên địa bàn được phát triển và đạt nhiều hiệu quả, như các phường Cầu Thia, Tân An, hay các xã Nghĩa An, Nghĩa Lợi, Nghĩa Phúc… Đến nay, trên địa thị xã đã có hơn 100 đội văn nghệ quần chúng; 57 Câu lạc bộ văn hóa và 6 Hội thể thao, cùng nhiều homestay kinh doanh dịch vụ du lịch hiệu quả. Mô hình du lịch cộng đồng này không chỉ góp phần đẩy mạnh phát triển kinh tế cho địa phương, mà chính nơi đây cũng là nơi lưu giữ hồn cốt của các điệu xòe, đồng thời cũng là nơi giới thiệu, quảng bá hiệu quả về nét văn hóa đặc trưng của đồng bào các dân tộc Tây bắc, trong đó có điệu xòe Thái. Mỗi du khách đến đây, sau khi khám phá nét văn hóa bản địa, cùng thưởng thức các món ẩm thực độc đáo của đồng bào Thái Tây bắc, khi chia tay không thể thiếu vòng xòe giã bạn.

Với sự nồng hậu, mến khách của đồng bào các dân tộc nơi đây, để rồi sau mỗi điệu xòe ấy, khi du khách trở về lòng vẫn lâng lâng, dường như vẫn tay trong tay trong vòng xèo ấm áp; mỗi bước chân như đang theo nhịp điệu của vòng xòe  lan tỏa, gắn kết yêu thương - một nét văn hóa đặc trưng, độc đáo của điệu xòe Thái Mường Lò - Nghĩa Lộ. Nơi, “Thị xã miền Tây vẫn chờ anh đến/“Xống chụ xôn xao” thêm vần thêm điệu/ Đêm xòe Thanh Lương xao xuyến hội mùa…”

NguyễnTrọng Thành